محمد باقر النجفي
70
مدينه شناسى ( ط مشعر ) ( فارسى )
كه در عناوين موضوعى انتخاب مىكنيم ، نهايت تأمّل و دقت را داشته باشيم و آن را به نحوى برگزينيم كه از محتواى اسناد تاريخى در نظم تأليفى ارائهشده ، معناى روشن و يا لااقل مفاهيم واضحترى را به ذهن خوانندگان برساند . مورّخان قديم ، « بدر » را به عنوان « جنگ اسلام » تلقّى كردهاند . بنابر اين طبيعى است كه آنها تحت تأثير روحيهء جنگ جويانه و يا بهخاطر شرايطى كه جنگ لازمهء ادامهء حيات حكومتهاى وقتشان بوده ، اسناد تاريخى بدر را چنان نظمى بخشند كه خوانندگان گمان كنند ، محمّد صلى الله عليه و آله ، لشكرى انبوه جمعآورى كرد و به جنگ قريشيان رفت ؛ آنها را قلع و قمع نمود و اموالشان را به غارت گرفت . ولى اگر نخواهيم تحت تأثير وضعيّتى خاص قرار گيريم ، بايد سؤالهايى در تاريخ مطرح كنيم و كليهء اسنادى كه مىتواند جوابگوى چنين سؤالهايى باشد ، يك جا جمع آوريم و توجّه داشته باشيم كه در جمع بندى اسناد مذكور ، بايد تأثير شخصى و يا شرايط اجتماعى را به حدّاقل ممكن رسانده ، دور از پيشفرضها و يا نتيجهگيرىهاى مؤلّفان قديم و جديد ، آن را در يك نظم تأليفى جديد كه ما آن را « بازنگرى اسناد تاريخى واقعهء بدر » ناميدهايم ، تقديم پژوهندگان كنيم . اساسىترين سؤال از تاريخ در بيان يك « واقعهء درگيرى » اين است كه بيابيم كدام يك از طرفهاى متخاصم ، تلاش جنگ جويانه داشتهاند ؟ و برعكس كدام طرف براى عدم وقوع درگيرى تلاش كرده ؟ وقتى پاسخ به اين سؤال معلوم شد ، بايد از روحيّهء ستيزهجويى يا انگيزه و طرز فكرى كه طرفين را به تهاجم تحريك كرده است ، مطّلع شويم و يا برعكس از افكار و اهدافى كه براى عدم درگيرى وجود داشته ، آگاهى يابيم ؛ كه آيا اهداف مزبور به لحاظ نفع و مصلحت خود و طوايفِ افراد مزبور بوده است ؛ يا اصلاح و آرامش همهء جوامع براى تحقّق يك زندگى صالحانه را جستجو مىكردند ؟ براى رسيدن به چنين شناختى از واقعهء بدر ، بايد تمامى منابع مهمّ سيره و تاريخ و مغازى سدههاى نخست هجرى را مورد پژوهش قرار داد . در پژوهش حاضر ، كتاب مغازى « محمّد بن عمر واقدى » را به دليل جامعيّت ، قدمت و شهرت ، به عنوان متن اصلى